گروه 2- طرح هاي شاه عباسي

اساس كليه طرح هاي شاه عباسي بر مبناي كاربرد گل معروف شاه عباسي در اين طرح است. در اين طرح هاي گل هاي شاه عباسي به همراه بندهاي ختايي و گاه تلفيق آنها با اسليمي ها، انواع مختلفي از نقوش فرش را ارايه مي دهند . انواع طرح هاي اين گروه عبارتند از لچك ترنج شاه عباسي ، افشان شاه عباسي ، شاه عباسي درختي ، شاه عباسي شيخ صفي ، شاه عباسي جانوري و...

گروه 3- طرح هاي اسليمي

قالب اصلي اين طرح بر مبناي گردش منظم و به غايت سنجيده بندهاي اسليمي است. از آنجايي كه اسليمي خود داراي انواعي است لذا با توجه به نوع و شكل آن نيز مي توان طرح هاي اسليمي را طبقه بندي نمود . معروف ترين طرح آن ، اسليمي دهان اژدهاست. در اين نوع اسليمي انتهاي هر بند اسليمي به دو شاخه تقسيم شده و حالتي شبيه به فكين اژدها را به وجود مي آورد . انواع مختلف طرح اسليمي عبارتند از: اسليمي بندي ، اسليمي افشان ، اسليمي لچك و ترنج و...

گروه 4- طرح هاي اقتباسي

گفته مي شود اغلب طرح هاي اين گروه شباهت زيادي به طرح هاي فرش مناطق مرزي ايران و كشورهاي همسايه و حتي ساير كشورها دارد و به همين دليل آنها را اقتباسي مي نامند مانند طرح هاي معروف به قفقازي و گوبلني .

گروه 5- طرح هاي افشان

در اين طرح كليه بند ها و نگاره هاي فرش پيوستگي و ارتباط كاملي دارند، به نحوي كه به نظر مي رسد نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن قلم از كاغذ برنداشته و يك ارتباط مداوم بين قسمت هاي مختلف نقش به وجود آورده . به عبارت ساده تر همان گونه كه از نام نقوش اين گروه پيداست ، تمامي گل و برگ ها و بندهاي موجود در طرح ، در متن فرش پراكنده و افشان شده اند . طرح هاي افشان اصولاً به گونه اي طراحي مي شوند كه هيچ يك از گل و برگ هاي قرينه نداشته و اصول قرينه نگاري در ان وجود ندارد . انواع مختلف طرح هاي افشان عبارتند از:
افشان دسته گلي ، افشان حيوان دار، افشان ختايي و...

گروه 6- طرح هاي واگيره اي (بندي)

طرح اصلي آن به گونه اي است كه سرتاسر فرش هم از جهت طول و هم ازجهت عرض به قطعات منظم تقسيم شده و هر قسمت توسط خطوط يا بندهايي به قسمت همجوار مي پيوندد و به اين ترتيب از به هم پيوستن اين قسمت ها و بندهاي آنها ، كل طرح به وجود مي آيد. طرح هاي اصلي اين گروه عبارتند از: بندي اسليمي ، بندي خشتي، بندي ترنج دار ، بندي شير و شكري ، بندي شاخه گوزني ، بندي دسته گلي ، بندي مبناخاني و...

گروه 7- طرح هاي بته اي (بته جقه)

كليه طرح هاي اين گروه بر مبناي كاربرد بته جقه است و در آن با استفاده از انواع و اقسام مختلف بته به تزيين متن و حاشيه فرش پرداخته مي شود . انواع مختلف طرح هاي بته جقه اي كه هر يك به گونه اي شيوه يافته اند عبارتند از بته ميري ، بته خرقه اي ، بته قلمكار ، بته كردستاني و...

گروه 8- طرح هاي درختي

در طرح  هاي اين گروه درخت و درختچه هاي كوچك و بزرگ به ويژه به صورت انفرادي تركيب اصلي را تشكيل داده اند و با اجزاي ديگري تركيب شده اند.معروف ترين طرح هاي اين گروه عبارتند از درختي سبزي كار و درختي حيوان دار .

گروه 9- طرح هاي تركمن

طرح هاي تركمن همگي درگروه نقوش هندسي قرار دارند و به صورت ذهني بافته مي شوند.معروفترين طرح هاي تركمن در ايران كه در اين گروه نام برده مي شوند، عبارتند از غزال گز ، قاشقي ، آخال و...

گروه 10- طرح هاي شكارگاهي

بنياد اصلي اين گروه از طرح ها نمايش صحنه هاي شكار و شكارگاه است. به نحوي كه در قسمت هاي مختلف طرح يك سوار كار با وسيله اي همانند تير و كمان يا نيزه مشغول شكار آهو و يا ساير جانوران است.

گروه 11- طرح هاي گل فرنگ

كليه طرح هاي اين گروه بر مبناي گل هاي طبيعي به ويژه گل رز با رنگ هاي بسيار روشن نظير زرد ، آبي و سرخ مي باشد. انواع طرح هاي گل فرنگ عبارتند از: گل فرنگ بيجار ، گل فرنگ دسته گلي ، گل فرنگ دسته گلي، گل فرنگ گل و بلبل ، لچك و ترنج گل فرنگ ، افشان گل فرنگ و...

گروه 12 - طرح هاي قابي ( خشتي)

متن فرش دراين طرح ها به قسمت ها يا قاب هاي مختلفي تقسيم گشته كه به طور منظم در كنار هم قرار دارند ودر داخل هر قاب با گل وبرگ هاي مختلفي تزيين شده است . معروفترين طرح اي قابي عبارتند از: قابي بختيار وقاب قرآني .

گروه 13-  طرح هاي گلدا ني

ويژگي اصلي اين طر ح وجود يك يا چند گلدان در اندازه هاي مختلف است كه تمام متن فرش را مي پوشاند . اما اغلب طرح هاي گلداني داري گلداني بزرگ در يك طرف فـرش هستنـد كـه شاخه هاي گل هـاي آن تـمام متن فـرش را مي پوشاند . معروف تـريـن  طرح هاي گلداني عبارتند از : گلداني هزار گل،گلداني محرابي ،گلداني ظل السلطاني.

گروه 14- طرح  ماهي درهم

طرح ماهي در هم از قديمي ترين و رايج ترين طرح هاي فرش ايران است .اين طرح اغلب به صورت يك واگيره مي باشد وبافنده همان واگيره را در طول وعر ض فرش تكرار مي كند .در اين طرح يا واگيره يك حوض به صورت لوزي باچهار برگ – ماهي در اطراف آن مشاهده مي شود .طرح ماهي درهم در نقاط مختلف ايران به نام هاي مختلفي مشهور است .مهمترين انواع آن عبارتند از:ماهي هراتي ،ماهي فراهان ،ماهي زنبوري،ماهي كردستان و زيره ماهي .

گروه 15-  طرح هاي محرابي

طرح اصلي در اين گروه بر مبناي محراب است .همان مكاني كه در مساجد ،مكان نمازگذاردن امام جماعت است .دراين طرح هامعمولاً محراب را با تزييناتي از قبيل قنديل، گلدان وحتي درختچه هاي كوچك مي پوشانندو گاه دو طرف محراب را با ستون هاي بزرگي كه سقف محراب بر روي آن قرار دارد نشان مي دهند . انواع طرح هاي اين گروه عبارتند از : محرابي قنديلي ،محرابي گلداني ومحرابي درختي .

گروه 16- طرح هاي محرمات

در اين طرح كل متن فرش از جهت طولي به چند رديف موازي تقسيم ميگردد و درون اين رديف ها با نگاره هايي همچون بته جقه، انواع اسليمي و يا ختايي و گل و برگ هاي ديگر تقسيم مي گردد.به عبارت ديگر متن فرش به صورت راه راه مي باشد .محرمات بته جقه اي معروف ترين طرح اين گروه است.

گروه17- طرح هاي هندسي

همان گونه كه از نام هاي اين گروه پيداست ، كليه نقوش اين گروه به صورت هندسي كف ساده، هندسي جوشقان، هندسي خاتم شيراز، هندسي لچك و ترنج و هندسي قابي .

گروه 18 -  طرح هاي ايلي وعشايري

اين طرح ها عموما توسط عشاير ايران بافته مي شوند واغلب نگاره ها وتزيينات طرح ملهم از ذهن قاليبافان است.دراين طرح ها قرينه بودن چندان معنا ندارد وحتي همين ويژگي وسادگي نقوش از عوامل اصلي زيبايي طرح هاي اين گروه است.

گروه 19 – طرح هاي تلفيقي

طرح هاي اين گروه به مرور زمان وبا ادغام  شدن طرح هاي مختلف به وجود آمده است و ده ها و بلكه صد ها نوع از آن را مي توان در ميان مناطق مختلف ايران مشاهده كرد. برخي از طرح هاي تلفيقي به جهت تلفيق زيبا و صحيح نقوش مختلف از جذابيت بالايي برخوردارند . اما برخي از آنها ناشي از تلفيق نابهنجار چند طرح مي باشند . گونه هاي مختلفي از طرح هاي تلفيقي را مي توان نام برد مانند لچك و ترنج تلفيقي ، تلفيقي دسته گلي ، تلفيقي گل فرنگ ، تلفيقي هندسي و...

طبقه بندي فوق نوعي طبقه بندي قديمي است كه هم اكنون نيز مورد استفاده بسياري از طراحان و كارشناسان فرش قرار مي گيرند .
تعدادي از محققين تغييرات خاصي در آن به وجود آورده اند و بعضي نظير آقاي احمد دانشگر اين طرح ها را در دو بخش و هشت گروه اصلي تقسيم بندي كرده اند . دو بخشي كه شامل طرح هايي است كه منحصرا از طبيعت الهام گرفته اند و طرح هايي كه با توجه به نقش و نشمايه ، محل طراحي و بافت ، نام ايل و قبيله و اقوام و افراد ، نقش ابنيه و آثار تاريخي يا ديني و مذهبي نام گذاري شده اند.
ايشان بدين وسيله ديگرطرح ها را در ذيل اسامي اين دو بخش و گروه هاي هشت گانه قرار مي دهند . در واقع در اين طبقه بندي نيز همان اسامي نوزده گانه تقسيم بندي قبلي به شكل جديدي ارايه مي شود .
بيشترين بررسي هايي كه طبق اين روند در خصوص طبقه بندي فرش ايران به كار رفته است،عموماً توسط محققين غربي و نا آشنا با فرهنگ و تاريخ ملت ايران انجام شده است . اكثراً اين افراد با جبهه گيري هاي يك جانبه و سياسي علاوه بر اشتباهاتي كه در تفسير و تاويل معاني طرح فرش ايران نموده اند ، سعي بر صحه گذاردن بر پيدايش غير ايراني فرش در جهان داشته اند و منشأ آن را تركي ، قفقازي يا آناتولي مي دانند .
در باب تعريف نقوش به كار رفته در فرش ايران توسط محققين غير ايراني ، نظريه چند تن ازاين پژوهشگران را مورد كنكاش قرار مي دهيم . سيسيل ادواردز در كتاب ارزشمند خود با نام قالي ايران ادغان مي دارد: “آيا نقوش و اشكال طرح هاي قالي ايران هر يك نمايانگر يك نظريه يا نوعي زندگي و وجود است؟ هدف طراحان ايراني ايجاد لذت بوسيله قرينه سازي و زيبايي است . آنها يا طرح ها را از زندگي واقعي (طبيعت) الهام گرفته اند و و يا از منابع خارجي استفاده نموده اند . در هر يك از اين دو حالت بايد ارتباط داشتن اين اشكال و نقوش را با افكار صوفيانه و عارفانه با احتياط ذكر كرد. چه بسا اين اشكال ، شكل هاي ساده شده حيوانات ، گياهان و پرندگان باشد كه با گذشت زمان تغيير يافته اند. آنچه مسلم است زن قاليباف وقتي پشت دار نشسته ، بيشتر از آنچه ديده الهام گرفته مي انديشد.”
همچنين به نقل از دكتر پرهام در زماني كه پژوهش در خصوص نمادپردازي مغرب زمين ، جايگزين انديشه هاي رمزي ، نمادي و اساطيري مشرق زمين گرديده ،نمادهاي شرقي به قياس با مفاهيم نمادي غربي سنجيده شدند . بدين ترتيب نقشمايه بيد مجنون نقشمايه اي مالامال از غم و اندوه نام گرفت . فرش هايي با چنين نقشمايه فرش عزا و نقش بيد مجنون بيد گريان در نزد غريبان ، تلقي گرديد.
در همين زمان بود كه نگاره هاي سه گوش سر و گردن تجريد يافته جانوران كليد يوناني و قلاب ، نقشمايه چهار بازويي ميانه ترنج هاي قاليهاي فارس خرچنگ و رتيل نام گرفت .
با توجه به طبقه بندي رايج 19 گانه طرح هاي فرش ايران فرصت را مغتنم شمرده و به ذكر گونه اي تقسيم بندي از ديد نگارنده اين سطور با تمام كاستي هاي آن مي پردازيم. در اينجا بايستي مجددآ به اين نكته اذعان داشت كه اهميت بيان اين طبقه بندي از اين لحاظ است كه مي توان به ارتباط اسطوره و طرح در يك گروه كلي اشاره كرد به صورتي كه معاني و مفاهيم كاربرد اسطوره در يك طرح قابل تعميم براي هم گروه هاي ديگر آن باشد . به طور مثال با تعريف معناي اسطوره اي درخت سرو ، تاويل اسطوره اي نقش در مورد طرح هايي نظير گلداني ، حاج خانمي و بوته مصداق پيدا مي كند .
از آنجا كه طبقه بندي اخير بر مبناي مكاتب طراحي نقوش فرش گذارده مي شود لذا به بيان سبك و اجراي آن مي پردازيم. سبك هنري ، گونه اي روش و شيوه كار است كه در يك رشته هنري توسط هنرمندي براي اولين بار ابداع مي شود وبه مرور زمان توسط ديگران اين شيوه كاربرد يافته و در آثار آنها تكرار و كامل مي شود ، در اين حالت هنرمنداز ساختار،فرم و بافت يكساني در كارهايش استفاده مي كند و بدين گونه سبك هنري به مكتب هنري توسعه مي يابد. اين مكاتب همان است كه غربيان سعي بر بيرون كشيدن آنها در ميان آثار هنري هنرمندان خويش داشته اند. آنها را حتي مي توان در تقسيم بندي شيوه اي نقاشي ، نگارگري ، معماري، ادبيات ايران جستجو كرد و دريافت نمود.
هر سبك هنري شامل سه مقوله مهم تفكيك اثر از حيث ساختار، شكل و بافت مي باشد. چنانچه بخواهيم طبقه بندي فرش هاي ايراني را به لحاظ سبك هنري آن مورد قضاوت قرار دهيم، مي بايد كليه طرح هاي موجود را در قالب اين سه عنصر اصلي بررسي محتوايي نماييم.
ساختـار قالب و هيات كلي طرح است كه تصوير غالب خود و پيرامون اثر خود را نشان مي دهد. فرم يا شكل عبارت است از روابط دروني بين اجزا در يك تركيب بندي بيشترين شاخص ايجاد فرم در طرح خط است.پهناي خطوط جهت حركت خطوط، امتداد و انحناي خطوط، زواياي تقاطع و محيط خطوط از جمله شاخص هاي خطي آن محسوب مي گردند.
بافت الگوي تكرار شده اي است كه وزن دارد. بافت حتي مي تواند شامل غلظت و رقت رنگ يا نور باشد. وزن در كار آهنگ حركت آن است. اين ملودي در احجام و سطوح نيز خود را نشان مي دهد و حتي مي توانيم اين وزن يا ريتم را به صورت موضوعي در كار داشته باشيم يعني ارتباطي كه بين سوژه ها و فضاي موضوعي اثر هنري بوجود مي آيد.
بر مبناي اين الگو، فرش ها از حيث ساختار به ساختار هاي هندسي، گردان و انتزاعي قابل تقسيم اند. به لحاظ شكل و فرم به مدد خطوط انواع نقوش انساني، گياهي، جانوري، تلفيقي، اماكن ايجاد مي شود و از لحاظ بافت كه همان وزن و آهنگ كلي كار است در انواع تك موضوعي، خشتي، قاب قابي، محرمات، لچك ترنجي، بندي. اسليمي قابل تقسيم اند.
صرف نظر از اين تقسيم بندي محتوايي كليه فرش هاي شاخصي كه از نقوش گياهي و حيواني در آن استفاده مي شود عبارتند از :

نقوش گياهي

درختي ‏؛ افشان؛ گلداني(سجاده اي،محرابي)بوته اي؛لچك ترنج؛محرمات، گلستان؛باغي، پاليز،بهشت؛گل انار وشاه عباسي؛ بندي ( مينا خاني و واگيره اي)؛ اسليمي، ختايي؛ گل فرنگ، گل سرخ؛ خشتي، قاب قابي

نقوش حيواني

شكار گاه ، گرفت و گير؛ ماهي در هم؛ شيري نگاره ها يا ريز نقش هاي مورد استفاده شامل گل هاي هشت پر، 12پر، گله مرغي، طاووس، بز كوهي، قوچ،اسب، ماهي. پرنده و... است.